Analiza vesti „Američke biolaboratorije u Srbiji“

Mart 2022.

U okviru programa Regionalna inicijativa za borbu protiv dezinformacija „Centar za borbu protiv dezinformacija Zapadnog Balkana: Razotkrivanje zlonamernih uticaja kroz proveru činjenica i analitičko novinarstvo“, predstavljamo vam novu analizu lažnih vesti i dezinformacionih narativa.

Američke biolaboratorije u Srbiji: Prelivanje dezinformacija sa ukrajinskog ratišta

Nekoliko dana nakon početka rata u Ukrajini, 24. februara, počele su da se šire informacije o američkim laboratorijama sa biološkim oružjem na teritoriji Ukrajine, kao jedno od opravdanja za ruski napad. Ubrzo se narativ o postojanju američkih bioloških laboratorija „prelio“ i na Srbiju.

Portal Srbin.info objavio je 17. marta razgovor novinara Siniše Lepojevića i Dejana Lučića, poznatog u javnosti po širenju teorija zavere, koji su izneli, kako je navedeno, „šokantne podatke o tome da se laboratorije sa biološkim oružjem, poput onih u Ukrajini, nalaze i na četiri lokacije u Srbiji“. U pitanju su, navodno, laboratorije u Beogradu (Institut Torlak), Kraljevu, Nišu i Novom Sadu. Ove informacije počele su još ranije da se šire društvenim mrežama u Srbiji.

Dan kasnije, 18. marta, desničarska Srpska stranka Zavetnici, kandidat na izborima 3. aprila, pozvala je Vladu Srbije, Ministarstvo zdravlja i Ministarstvo odbrane da pruže hitan odgovor „po pitanju spekulacija da postoje američke biolaboratorije u našoj zemlji“. Stranka je najavila da će, ako uđe u parlament, tražiti formiranje skupštinskog anketnog odbora sa ciljem ispitivanja svih navoda. Odgovore na ova pitanja zatražila je i Tamara Milenković Kerković, potpredsednica pokreta Dveri.

Dnevni list Danas objavio je 22. marta demantije Dragana Milića, prodekana za međunarodnu saradnju niškog Medicinskog fakulteta, i Milanka Šeklera, virusologa i mikrobiologa sa Veterinarskog specijalističkog instituta u Kraljevu, koji su kategorički odbacili postojanje ovih biolaboratorija.

Dr Milić precizirao je za Danas da su Vojska SAD, odnosno njena Evropska komanda, i ambasada SAD u Srbiji u poslednjih nekoliko godina donirale opremu vrednu pola miliona evra za genetsku laboratoriju na Medicinskom fakultetu u Nišu, u kojoj će se raditi ispitivanja i tipizacija kancera kod bolesnika sa različitim vrstama tumora, kao i ispitivanje naslednih bolesti.

Ovim informacijama prethodilo je prenošenje navoda ruskih vlasti o postojanju laboratorija sa biološkim oružjem na teritoriji Ukrajine u srpskim medijima. Dnevni listovi poput Politike i Večernjih novosti stvorile su na ovaj način osnovu na koju se nadovezao narativ o laboratorijama u Srbiji. Izjava portparola Ministarstva spoljnih poslova Kine Džaoa Liđena da SAD poseduju 336 laboratorija u 30 država, koju su preuzeli svi mediji koji su se bavili ovom temom, verovatno je učinila ovu priču zanimljivijom.

Iako je Rusija tokom godina optuživala Sjedinjene Američke Države za proizvodnju biološkog oružja u Ukrajini, ni predsednik Rusije Vladimir Putin ni ostali ruski zvaničnici nisu iskoristili ovaj argument prilikom pravdanja odluke da pokrenu rat u poslednjoj nedelji februara. On je počeo da se javlja nešto kasnije, i to u vreme kada je postalo jasno da će ukrajinska vlada pružiti ozbiljan otpor.

Kako je izvestio američki javni radio NPR, navode o američkom biološkom oružju u Ukrajini lansirao je Tviter profil @WarClandestine krajem februara. Kasnije je na ovim podacima počelo da insistira više državnih zvaničnika, uključujući portparola Ministarstva odbrane Igora Konašekova, portparolke Ministarstva spoljnih poslova Marije Zaharove, kao i ambasadora Rusije u Ujedinjenim nacijama Vasilij Nebenzja.

U Srbiji su ove informacije tokom marta prenosili pre svega dnevnici u državnom vlasništvu Politika, Večernje novosti, kao i časopis Pečat. Poseban naglasak stavljen je na navodno skupljanje DNK etničkih Rusa koji bi, prema ovom tumačenju, trebalo da bude iskorišćen kao biološko oružje.

Svi navedeni listovi u Srbiji su takođe pribegli tendencioznom tumačenju izjave Roberta Poupa, direktora programa u okviru američke Odbrambene agencije za smanjenje pretnji u okviru Pentagona, kao i zamenice državnog sekretara SAD Viktorije Nuland, koji su potvrdili saradnju sa ukrajinskim biolaboratorijama, ali ne i da je ta saradnja imala ikakve veze sa proizvodnjom biološkog oružja.

Kako je još 7. marta preneo ukrajinski portal za borbu protiv lažnih vesti Stopfake.org, 2005. godine Ministarstvo zdravlja Ukrajine i Ministarstvo odbrane SAD su potpisali sporazum o saradnji u oblasti sprečavanja širenja tehnologija, patogena i znanja koje se može koristiti u razvoju biološkog oružja. U okviru sporazuma, osavremenjene su mnoge laboratorije Ministarstva zdravlja i veterinarske laboratorije, navodi se na ovom sajtu, koji je takođe odbacio tvrdnju o biološkom oružju kao lažnu vest.

Večernje novosti prenele su naknadno i portal Stopfake.org 9. marta, naglašavajući da za navode ruskih zvaničnika nema dokaza. Bilo je to neuobičajeno odstupanje od inače pro-ruske uređivačke politike ovog medija.

Uprkos demantijima, ovaj narativ nastavlja da opstaje u Srbiji. Na naslovnoj strani tabloida Objektiv objavljen je 24. marta naslov „Pentagon u Ukrajini pravio virus protiv Slovena!?“ U tekstu je uključena i druga strana, odnosno ekspert koji je označio ovu vest kao dezinformaciju, ali na mnogo manje vidljiv način.

Autor: Aleksandar Ivković